Հայաստան : Մուսալեռ տոնախմբություն

Հայաստան

Մուսալեռ տոնախմբություն

Share |

Էջմիածին տանող ճանապարհի աջ կողմում վեր է խոյանում նարնջագույն արծվանման մի շինություն` համեստ և խիստ հարդարանքով: Մուսալեռան հուշահամալիրն ու թանգարանն է:

Մուսալեռը հայկական գյուղ է, որը գտնվում է Արմավիրի մարզում: Այս փոքրիկ գյուղը հայոց կամքի ու ազգային ոգու տոկունության խորհրդանիշն է:

Մուսալեռը գտնվում է Միջերկրական ծովի ափին, պատմական Հայաստանի տարածքում, Թուրքիայի և Սիրիայի ներկա սահմանագծին: Իրադարձությունը, որի պատճառով մուսալեռցիներին ճանաչեց ողջ աշխարհը, տեղի ունեցավ արյունալի 1915թ., երբ հայերին ոչնչացնելու թուրքական ծրագիրը սկսեց իրականացվել:

Երիտթուրքերի կառավարությունը հայերին հրամայեց լքել իրենց հողերը, սակայն Մուսալեռի բնակիչները, անտեսելով կարգադրությունը, որոշեցին բարձրանալ լեռան գագաթը և ինքնապաշտպանություն կազմակերպել: 4300 մուսալեռցիներ 53 օր շարունակ կատաղի կերպով դիմակայեցին թուրքական ջոկատներին: Սովը, ծարավը, անդադար տեղացող անձրևները չկոտրեցին հայոց ոգին. նրանք պար էին բռնում զուռնայի ու դհոլի հնչյունների ներքո, որպեսզի չսառչեն և բարձր պահեն հոգու արիությունը: Մուսալեռը մնաց անդրդվելի, և մահն անզոր էր նրա անմահ հերոսների առջև:

Մուսալեռցիները շուտով զինվորական նավեր նկատեցին, իրենց հերթին ֆրանսիացի նավաստիները լեռան գագաթին տեսան ծածանվող ասեղնագործ մի դրոշ հետևյալ բառերով. քրիստոնյաները վտանգի մեջ են, օգնություն:

Ֆրանսիական և բրիտանական նավերը 4200 մարդ տեղափոխեցին Մուսալեռից դեպի Պորտ-Սաիդ (Եգիպտոս): Առաջին Համաշխարհային պատերազմից հետո հայերին թույլ տրվեց վեռադառնալ հայրենիք, սակայն 1939թ. այդ տարածքը կցվեց Թուրքիային, և նրանք ստիպված` երկրորդ և վերջին անգամ հեռացան հայրենի վայրերից: Շատերը բնակություն հաստատեցին Լիբանանում, Այնճար գյուղում, իսկ մնացածը ապաստան գտան Հայաստանում` հիմնելով Մուսալեռ գյուղը:

Այս պատմական իրադարձությունը հետագայում ոգեշնչեց Ֆրանց Վերֆելին, որը գրեց բոլոր ժամանակների համար արդիական “Մուսա լեռան քառասուն օրը” վեպը: Եվրոպայում ապրող հրեաները կարդում էին այն` կանխազգալով իրենց ճակատագիրը: Հոլոքոստի ժամանակ այդ գիրքը գետտոյի պաշտպանները ձեռքից ձեռք էին փոխանցում` որպես ներշնչանքի աղբյուր և նացիստների դեմ զենք վերցնելու կոչ:

Մուսալեռցիները, որտեղ էլ որ լինեն, չեն մոռանում իրենց պատմությունը, անդավաճան են իրենց մշակույթին ու լեզվին: Ամեն տարի հերոսական ճակատամարտի տարեդարձին մուսալեռցիների հետնորդները հարգանքի տուրք են մատուցում նահատակների հիշատակին և սեպտեմբերի երրորդ կիրակի օրը մեծ շուքով տոնում իրենց հաղթանակը:

Տարին մեկ անգամ այստեղ կարելի է տեսնել քառասուն կաթսա` լի հարիսայով, որը պատրաստվում է ողջ գիշեր` ցորենից և գառան մսից` ազգային երգերի հնչյունների ներքո:

Հարիսան պատմական անցյալ ունի: Այն պատրաստում էին թե' ուրախ տոնակատարությունների, թե' տխուր արարողությունների ժամանակ: Այդ պատճառով էլ այն եփում էին քահանայի կողմից օրÑնված և այնուհետև զոհաբերված գառան մսից: Մուսալեռից 14 ընտանիք միայն հարիսա եփելու պատիվ ունի, և այդ ավանդույթը ժառանգաբար անցնում է հորից որդուն:

Ազգային ուտեստի պատրաստությունների ժամանակ բոլոր մուսալեռցիները հավաքվում են խարույկի շուրջ, դհոլ են խփում, ժողովրդական երգեր երգում ու պարում: Եվ նույնիսկ ալեհեր ծերունիները մի կողմ են նետում ձեռնափայտերը, ուղղում են մեջքերը և ինքնամոռաց սկսում պարել: